Eliminacja źródeł niebezpiecznych i szkodliwych czynników występujących w procesie pracy

9 listopada 2026

Eliminacja lub ograniczanie źródeł zagrożeń stanowi podstawową zasadę profilaktyki wypadkowej i ochrony zdrowia pracowników. Działania w tym zakresie powinny być realizowane w pierwszej kolejności na etapie projektowania procesów technologicznych, doboru maszyn i urządzeń oraz organizacji pracy, a dopiero w dalszej kolejności poprzez stosowanie środków ochrony indywidualnej.

1. Dobór procesów technologicznych, maszyn i urządzeń

Jednym z kluczowych elementów eliminacji zagrożeń jest właściwy dobór procesów technologicznych oraz maszyn i urządzeń:

dobór maszyn i urządzeń, które nie stwarzają zagrożeń czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi lub charakteryzują się ich możliwie najniższym poziomem,
preferowanie technologii bezpiecznych, niskoemisyjnych i energooszczędnych,
stosowanie rozwiązań konstrukcyjnych ograniczających dostęp do stref niebezpiecznych,
wybór urządzeń spełniających wymagania zasadnicze i minimalne oraz normy zharmonizowane.

2. Ograniczanie oddziaływania czynników niebezpiecznych i szkodliwych

W sytuacjach, gdy całkowita eliminacja zagrożeń nie jest możliwa, należy dążyć do maksymalnego ograniczenia ich oddziaływania poprzez:

mechanizację, robotyzację i automatyzację pracy, ograniczające bezpośredni udział człowieka w procesach niebezpiecznych,
optymalne rozmieszczenie maszyn i urządzeń w halach produkcyjnych oraz wydzielanie urządzeń szczególnie uciążliwych lub niebezpiecznych,
stosowanie osłon, obudów i barier ochronnych,
instalowanie sygnalizatorów stanów niebezpiecznych (świetlnych i dźwiękowych),
uniemożliwianie wejścia człowieka w strefy zagrożenia poprzez blokady, kurtyny świetlne, wygrodzenia i urządzenia ryglujące.

3. Znaki i barwy bezpieczeństwa

Istotnym elementem systemu bezpieczeństwa są znaki i barwy bezpieczeństwa, które służą do:

informowania o zagrożeniach występujących w danym miejscu,
wskazywania obowiązku stosowania określonych środków ochrony,
oznaczania dróg ewakuacyjnych, sprzętu przeciwpożarowego i punktów pierwszej pomocy,
wyznaczania stref niebezpiecznych i dróg transportowych.

Znaki i barwy bezpieczeństwa powinny być zgodne z obowiązującymi normami i utrzymywane w stanie czytelności i dobrego kontrastu.

4. Dobór i stosowanie środków ochrony indywidualnej

Jeżeli pomimo zastosowania środków ochrony zbiorowej zagrożenia nadal występują, konieczne jest stosowanie środków ochrony indywidualnej (ŚOI), dobranych do rodzaju zagrożeń i warunków pracy, takich jak:

ochronniki słuchu,
maski i półmaski ochronne, w tym o zwiększonej odporności termicznej,
okulary ochronne i gogle,
osłony twarzy,
fartuchy ochronne i odzież ochronna,
szelki bezpieczeństwa i sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości,
izolujący sprzęt ochronny dróg oddechowych.

Dobór ŚOI powinien uwzględniać ergonomię, komfort użytkowania, skuteczność ochrony oraz kompatybilność z innymi elementami wyposażenia.

5. Dobór pracowników do pracy w warunkach zagrożeń

Istotnym elementem profilaktyki jest właściwy dobór pracowników do określonych rodzajów prac:

przestrzeganie przeciwwskazań zdrowotnych wynikających z orzeczeń lekarskich do pracy na danym stanowisku,
uwzględnianie predyspozycji psychologicznych do wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych,
zatrudnianie pracowników posiadających wymagane kwalifikacje zawodowe,
stosowanie wymogu szczególnej sprawności psychofizycznej przy pracach na wysokości, przy obsłudze urządzeń ciśnieniowych oraz innych pracach stwarzających zwiększone zagrożenie.

6. Działania organizacyjne w procesie pracy

Działania organizacyjne mają na celu ograniczenie obciążeń pracownika i zmniejszenie ekspozycji na czynniki szkodliwe i uciążliwe:

wprowadzanie przerw w pracy,
rotację pracowników na stanowiskach szczególnie uciążliwych,
skrócony czas pracy w warunkach szczególnego narażenia,
właściwy system szkoleń BHP,
zapewnienie skutecznej ochrony przeciwporażeniowej.

7. Ochrona przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi i mikroklimatem

W przypadku prac wykonywanych w warunkach niekorzystnych (wysoka lub niska temperatura, podwyższona wilgotność):

zapewnienie posiłków regeneracyjnych w zależności od wydatku energetycznego,
stosowanie odpowiedniej odzieży ochronnej i roboczej,
zapewnienie właściwego rytmu pracy i odpoczynku,
stosowanie ciepłej odzieży roboczej i obuwia ochronnego w warunkach niskich temperatur,
wprowadzanie dodatkowych przerw w pracy.

8. Likwidacja i ograniczanie zagrożeń w transporcie wewnątrzzakładowym

W celu ograniczenia zagrożeń w transporcie wewnątrzzakładowym należy:

przestrzegać dopuszczalnych norm masy przedmiotów przenoszonych ręcznie przez mężczyzn, kobiety i młodocianych,
unikać ręcznego przemieszczania ładunków poprzez stosowanie sprawnych technicznie urządzeń transportu pionowego i poziomego,
instruować pracowników o bezpiecznych sposobach podnoszenia i przenoszenia ładunków,
zachowywać szczególną ostrożność w transporcie substancji niebezpiecznych,
wyznaczać i oznaczać miejsca składowania materiałów zgodnie z wymaganiami przepisów.

9. Ograniczanie czynników uciążliwych na stanowiskach z monitorami ekranowymi

Na stanowiskach biurowych wyposażonych w monitory ekranowe należy:

zapewnić właściwe ustawienie monitora, klawiatury, myszy i pozostałych elementów wyposażenia stanowiska pracy,
dbać o prawidłowe oświetlenie stanowiska i eliminację odblasków,
stosować zasady ergonomii pracy siedzącej,
przestrzegać zakazów i zasad mających na celu zmniejszenie uciążliwości pracy z komputerem, w tym:
- bezpieczne postępowanie z urządzeniami pod napięciem,
- właściwą pielęgnację i konserwację sprzętu komputerowego.