Urazy kostno-stawowe

Złamanie to przerwanie ciągłości kości w wyniku urazu lub procesu chorobowego. W warunkach pierwszej pomocy nie zawsze potrafimy odróżnić złamanie od stłuczenia czy zwichnięcia – w razie wątpliwości postępuj jak ze złamaniem.

Rodzaje złamań

• Zamknięte – skóra nieuszkodzona,
• Otwarte – kość wystaje przez skórę lub w okolicy widoczna rana – wysokie ryzyko zakażenia,
• Powikłane – z uszkodzeniem nerwów, naczyń lub narządów wewnętrznych,
• Patologiczne – w wyniku osłabienia kości (osteoporoza, przerzuty), bez znacznego urazu,
• Z przemieszczeniem / bez przemieszczenia.

Objawy

• silny, miejscowy ból, nasilający się przy ruchu i ucisku,
• obrzęk i krwiak,
• zniekształcenie kończyny, nieprawidłowe ustawienie,
• nieprawidłowa ruchomość poza stawem,
• trzeszczenia kostne (nie sprawdzamy aktywnie!),
• upośledzenie funkcji,
• w złamaniu otwartym – widoczne odłamy kostne lub wypływ krwi z rany.

Postępowanie

1. Bezpieczeństwo i wezwanie pomocy – większość złamań wymaga oceny lekarskiej; przy złamaniach kręgosłupa, miednicy, czaszki – natychmiast 112.
2. Nie nastawiaj kości – unieruchom kończynę w pozycji, w jakiej ją zastałeś.
3. Unieruchomienie – obejmij dwa sąsiadujące stawy (powyżej i poniżej miejsca złamania). Stosuj zasadę: złamanie kończyny dolnej – unieruchom staw biodrowy i kolanowy lub kolanowy i skokowy; kończyny górnej – stawy łokciowy i barkowy lub łokciowy i nadgarstkowy.
4. Improwizowane szyny – deska, kij, zwinięty czasopismo, narciarski kij; stabilizujemy bandażami, chustami trójkątnymi, paskiem od plecaka.
5. Złamanie otwarte – brzegi rany przykryj jałowym opatrunkiem (nie wciskaj odłamów do środka), zatamuj krwotok uciskiem dookoła rany, dopiero wtedy unieruchom.
6. Profilaktyka wstrząsu – ułóż w pozycji przeciwwstrząsowej (jeśli nie ma przeciwwskazań), okryj folią NRC, monitoruj.
7. Nic do jedzenia/picia – możliwa konieczność zabiegu w znieczuleniu.
8. Zimny okład przez warstwę materiału (nie bezpośrednio na skórę) – łagodzi ból i obrzęk.

Złamanie kręgosłupa – szczególne ostrzeżenie

Każde znaczące zdarzenie z mechanizmem urazowym (wypadek drogowy, upadek z wysokości, uderzenie w głowę, skok do wody, znaczna prędkość) wymaga podejrzenia urazu kręgosłupa.

• Nie przemieszczaj poszkodowanego, chyba że jest to konieczne (zagrożenie życia w obecnym miejscu),
• jeśli musisz – obracaj „w blok”, utrzymując głowę, szyję i tułów w jednej osi (najlepiej z pomocą),
• do pozycji bezpiecznej obracaj tylko, gdy poszkodowany nie oddycha prawidłowo lub wymiotuje – ze stabilizacją głowy,
• zorganizuj stabilizację głowy obiema rękami za uszami i stronami głowy, do przyjazdu zespołu ratownictwa,
• obserwuj ruchy kończyn i czucie – objawy uszkodzenia rdzenia: porażenie, mrowienie, brak czucia, nietrzymanie moczu/stolca.

Złamanie miednicy

Wymaga szczególnej ostrożności – wewnątrz miednicy biegną duże naczynia, a złamanie może spowodować masywne krwawienie wewnętrzne. Nie ucisz miednicy ani nie próbuj ustabilizować jej ręcznie. Pozostaw poszkodowanego na plecach, wezwij 112, monitoruj funkcje życiowe, chroń przed wyziębieniem.

Złamanie żeber i mostka

• silny ból nasilający się przy oddechu i kaszlu,
• charakterystyczny płytki, oszczędzający oddech,
• możliwy odma opłucnowa lub odma prężna (zagrożenie życia),
• w pozycji półsiedzącej, z pochyleniem ku stronie złamania, łatwiej oddychać,
• nigdy nie owijaj klatki piersiowej bandażem ciasno – ogranicza wentylację,
• wezwij pomoc, monitoruj oddech.