Podstawy prawne udzielania pomocy

Obowiązek udzielania pierwszej pomocy oraz ochrona prawna ratującego są w Polsce uregulowane wieloma aktami prawnymi. Poniżej najważniejsze przepisy w aktualnym brzmieniu (stan na 2026 r.).

Kodeks karny

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jednolity Dz.U. 2025, z późn. zm.).

Art. 162 § 1 k.k. – „Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”

Art. 162 § 2 k.k. – „Nie popełnia przestępstwa, kto nie udziela pomocy, do której jest konieczne poddanie się zabiegowi lekarskiemu albo w warunkach, w których możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej.”

Art. 160 k.k. reguluje odpowiedzialność za narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Po nowelizacji z 1 października 2023 r. (ustawa zmieniająca k.k. – Dz.U. 2022 poz. 2600) zaostrzeniu uległy sankcje za przestępstwa umyślne przeciwko życiu i zdrowiu.

Kodeks pracy

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jednolity Dz.U. 2025).

Art. 207¹ § 1 pkt 3 k.p. – pracodawca jest obowiązany przekazywać pracownikom informacje o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz wykonywania działań w zakresie zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników. Informacja musi zawierać imię i nazwisko, miejsce wykonywania pracy oraz numer telefonu służbowego/innego środka komunikacji elektronicznej.

Art. 209¹ k.p. – pracodawca jest obowiązany zapewnić środki niezbędne do udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach, zwalczania pożarów i ewakuacji pracowników, wyznaczyć pracowników do tych działań oraz zapewnić łączność ze służbami zewnętrznymi (pogotowie, straż pożarna). Liczba i przeszkolenie wyznaczonych pracowników powinny uwzględniać rodzaj i poziom zagrożeń oraz liczbę zatrudnionych.

Art. 224 k.p. – pracodawca prowadzący działalność stwarzającą możliwość wystąpienia nagłego niebezpieczeństwa dla zdrowia lub życia pracowników jest obowiązany zapewnić odpowiednie urządzenia i sprzęt ratowniczy oraz ich obsługę przez osoby należycie przeszkolone, a także udzielenie pierwszej pomocy poszkodowanym.

Ustawa o Państwowym Ratownictwie Medycznym

Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 122 z późn. zm.).

Art. 4 – „Kto zauważy osobę lub osoby znajdujące się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego lub jest świadkiem zdarzenia powodującego taki stan, w miarę posiadanych możliwości i umiejętności ma obowiązek niezwłocznego podjęcia działań zmierzających do skutecznego powiadomienia o tym zdarzeniu podmiotów ustawowo powołanych do niesienia pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.”

Art. 5 ust. 1 ustawy o PRM – „Osoba udzielająca pierwszej pomocy, kwalifikowanej pierwszej pomocy oraz podejmująca medyczne czynności ratunkowe korzysta z ochrony przewidzianej w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny dla funkcjonariuszy publicznych.” Oznacza to, że osoba ratująca jest chroniona przed atakiem, znieważeniem czy stawianiem oporu, tak jak policjant czy strażak.

Art. 5 ust. 2 ustawy o PRM – ratujący może poświęcić dobra osobiste innej osoby (inne niż życie/zdrowie) oraz dobra majątkowe, jeżeli jest to niezbędne dla ratowania życia lub zdrowia poszkodowanego (np. wyważenie drzwi, rozcięcie ubrania, zniszczenie szyby samochodu).

Rozporządzenie ws. ogólnych przepisów BHP

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jednolity Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650 z późn. zm.).

§ 44 – pracodawca jest obowiązany zapewnić sprawnie funkcjonujący system pierwszej pomocy oraz środki do jej udzielania. W szczególności:

• punkty pierwszej pomocy w wydziałach o dużym zagrożeniu wypadkowym lub przy pracach z czynnikami szkodliwymi,
• apteczki w poszczególnych wydziałach,
• liczbę, rozmieszczenie i wyposażenie ustala się w porozumieniu z lekarzem profilaktykiem,
• obsługę punktów i apteczek powierza się przeszkolonym pracownikom (na każdej zmianie),
• w widocznym miejscu wywiesza się instrukcję udzielania pierwszej pomocy oraz wykaz wyznaczonych pracowników,
• punkty i apteczki muszą być oznakowane zgodnie z PN i łatwo dostępne.

Rozporządzenie ws. BHP w szkołach

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 31 października 2018 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (Dz.U. 2018 poz. 2140) – nakłada na dyrektora obowiązek przeszkolenia wszystkich pracowników szkoły (nie tylko nauczycieli) z zakresu pierwszej pomocy.

Ochrona prawna ratującego – „dobrej woli”

Często pojawia się obawa: „Co jeśli zaszkodzę?”. W polskim porządku prawnym osoba udzielająca pierwszej pomocy w dobrej wierze, działająca w granicach swojej wiedzy i możliwości, jest chroniona:

• art. 5 ustawy o PRM – status zbliżony do funkcjonariusza publicznego,
• art. 26 k.k. – stan wyższej konieczności (poświęcenie mniejszego dobra dla ratowania większego),
• art. 27 k.k. – kontratyp eksperymentu (medyczny ratunkowy w kwalifikowanej PP),
• jeżeli ratujący nie miał możliwości udzielić pomocy bez narażenia siebie – nie odpowiada karnie (art. 162 § 1 in fine).

Pamiętaj: nieudzielenie pomocy może być przestępstwem; udzielenie jej w dobrej wierze – nie. Lepiej działać niż stać.