Oparzenia – rodzaje i postępowanie

Oparzenie to uszkodzenie skóry i tkanek pod nią leżących pod wpływem czynnika termicznego, chemicznego, elektrycznego lub promieniowania. Decydujące dla rokowania są: głębokość, powierzchnia i lokalizacja.

Stopnie oparzeń

• I stopień – zaczerwienienie, ból, brak pęcherzy (jak po słońcu). Goi się 5–7 dni bez śladu.
• II stopień powierzchowny (IIA) – pęcherze z surowiczym płynem, silny ból, skóra wilgotna i różowa pod pęcherzem. Goi się 10–14 dni bez blizny.
• II stopień głęboki (IIB) – pęcherze, ból zmienny (uszkodzenie zakończeń nerwowych), skóra blada lub plamista. Goi się tygodniami, często z blizną.
• III stopień – skóra pełnej grubości, sucha, biała lub czarna (zwęglona), bez bólu w miejscu oparzenia (zniszczone receptory bólowe). Wymaga przeszczepu skóry.
• IV stopień – uszkodzenie struktur głębokich (mięśnie, kości).

Reguła „dziewiątek” (oszacowanie powierzchni)

• głowa i szyja – 9%,
• każda kończyna górna – 9%,
• każda kończyna dolna – 18% (przód+tył),
• tułów przód – 18%, tułów tył – 18%,
• krocze – 1%.

U dzieci proporcje są inne (głowa względnie większa). Reguła dłoni: powierzchnia dłoni poszkodowanego (z palcami) ≈ 1% jego powierzchni ciała – pomocna przy oparzeniach plamistych.

Postępowanie ogólne przy oparzeniach termicznych

1. Bezpieczeństwo – usuń źródło ciepła (oddziel od ognia, wyłącz prąd, oddal od czynnika).
2. Stop, drop and roll – jeśli na poszkodowanym pali się ubranie: każ mu się położyć i toczyć, ugaś kocem.
3. Chłodzenie – polej oparzone miejsce czystą, letnią lub chłodną wodą (najlepiej 15–25°C) przez 20 minut. Według ERC 2021 to optymalny czas – wcześniej zalecano krócej. Nie używaj lodu ani bardzo zimnej wody (ryzyko hipotermii i pogłębienia oparzenia).
4. Zdejmij biżuterię i odzież z okolicy, zanim pojawi się obrzęk – ale tylko jeśli nie jest przyklejona do skóry.
5. Osłoń jałowo – jałowy opatrunek, ewentualnie folia spożywcza/folia z apteczki (dopuszczalna w pierwszej pomocy, nie przykleja się do rany).
6. Nie nakłuwaj pęcherzy, nie smaruj tłuszczem, masłem, pastą do zębów, mlekiem, jajkiem, mocznikiem ani niczym innym z domowej apteczki.
7. Profilaktyka wstrząsu – okryj folią NRC, ułóż w pozycji przeciwwstrząsowej, podaj do picia małe ilości letniej wody jeśli jest przytomny i nie podejrzewasz oparzenia dróg oddechowych.
8. Wezwij 112, jeśli oparzenie spełnia kryteria ciężkiego (poniżej).

Kryteria ciężkiego oparzenia (transport do oddziału oparzeniowego)

• oparzenie II–III stopnia > 10% powierzchni ciała u dorosłego (> 5% u dziecka, > 10% u osoby starszej),
• oparzenie III stopnia > 2% powierzchni,
• twarz, szyja, ręce, stopy, krocze, duże stawy (niezależnie od powierzchni),
• oparzenia okrężne kończyny lub klatki piersiowej,
• oparzenie chemiczne, elektryczne, prądem wysokiego napięcia,
• podejrzenie oparzenia dróg oddechowych (oparzenie twarzy, opalone włosy w nosie, sadza w jamie ustnej, chrypka, kaszel, świst krtaniowy, duszność).

Oparzenia chemiczne

1. załóż rękawiczki, chroń się przed substancją,
2. w przypadku substancji sypkiej – najpierw strząśnij proszek z ubrania/skóry,
3. obficie spłucz wodą bieżącą przez minimum 20–30 minut (do zniknięcia objawów pieczenia),
4. zdjmij skażone ubranie pod strumieniem wody,
5. nie neutralizuj kwasem zasady ani odwrotnie – reakcja egzotermiczna pogłębi oparzenie,
6. zabezpiecz opakowanie/etykietę substancji – pokaż zespołowi ratownictwa.

Oparzenia oka

• spłukuj oko obficie wodą lub solą fizjologiczną przez 15–30 minut, od kąta wewnętrznego do zewnętrznego,
• powieka powinna być rozwarta,
• nie pozwól trzeć oka,
• po spłukaniu osłoń jałowym opatrunkiem (oba oczy – żeby nie ruszać gałką),
• natychmiast pomoc okulistyczna.

Oparzenie słoneczne i udar cieplny

• przenieś w cień, schłódź wilgotnymi okładami, podaj wodę do picia,
• przy udarze cieplnym (gorączka > 40°C, zaburzenia świadomości) – wezwij 112, intensywnie chłódź (chłodne okłady na pachy, pachwiny, kark),
• nie podawaj alkoholu ani kofeiny.