Stany wstrząsowe

Wstrząs to ostre zaburzenie krążenia, w którym ilość krwi dostarczanej do tkanek jest niewystarczająca dla utrzymania prawidłowej funkcji narządów. Nieleczony wstrząs prowadzi do niewydolności wielonarządowej i zgonu.

Rodzaje wstrząsu

• Hipowolemiczny (krwotoczny) – utrata krwi lub płynów (krwawienie, oparzenia, biegunka, wymioty),
• Kardiogenny – niewydolność pompy serca (zawał, niewydolność krążenia),
• Anafilaktyczny – reakcja alergiczna (jad owadów, pokarm, lek) z masywnym rozszerzeniem naczyń,
• Septyczny – w przebiegu ciężkiego zakażenia,
• Neurogenny – po urazie rdzenia kręgowego,
• Obturacyjny – mechaniczna przeszkoda w krążeniu (zatorowość płucna, odma prężna, tamponada serca).

Objawy wstrząsu

• blada, chłodna, wilgotna skóra („zimny pot”),
• tachykardia – tętno przyspieszone, słabo wyczuwalne,
• tachypnoë – przyspieszony, płytki oddech,
• spadek ciśnienia tętniczego (w późniejszej fazie),
• zaburzenia świadomości – niepokój, splątanie, w późnej fazie senność/utrata przytomności,
• pragnienie, nudności,
• sinica obwodowa (palce, wargi),
• wydłużony nawrót włośniczkowy (po naciśnięciu paznokcia kolor wraca dłużej niż 2 sekundy),
• zmniejszona ilość moczu.

Postępowanie

1. Wezwij 112 – wstrząs jest stanem zagrożenia życia, każda minuta się liczy.
2. Usuń przyczynę, jeśli to możliwe – zatrzymaj krwawienie, usuń żądło owada, odsuń od alergenu.
3. Pozycja przeciwwstrząsowa – ułóż na plecach, unieś nogi 30–45 cm. Wyjątki: nieprzytomny (pozycja bezpieczna), uraz głowy/klatki/brzucha, duszność (pozycja półsiedząca), kobieta w ciąży po 20. tygodniu (lewy bok).
4. Termoizolacja – okryj folią NRC stroną srebrną do ciała, kocem; zapobieganie hipotermii ratuje życie.
5. Nic do jedzenia i picia – możliwa konieczność zabiegu, ryzyko zachłyśnięcia.
6. Stała ocena – ABC (przytomność, oddech, krążenie) co 1–2 minuty; w razie zatrzymania oddechu – RKO.
7. Wsparcie psychiczne – mów spokojnie, informuj o tym, co robisz; lęk pogłębia wstrząs.

Wstrząs anafilaktyczny – szczególne postępowanie

Pojawia się w ciągu minut po kontakcie z alergenem. Objawy: świąd, pokrzywka, obrzęk twarzy/warg/krtani, świst krtaniowy, duszność, tachykardia, spadek ciśnienia, ból brzucha, biegunka.

1. Adrenalina i.m. – jeśli poszkodowany ma autostrzykawkę (EpiPen, Anapen, Jext) – pomóż mu ją podać w przednio-boczną powierzchnię uda przez ubranie. Świadek zdarzenia może użyć cudzej autostrzykawki w stanie zagrożenia życia – jest to działanie w stanie wyższej konieczności (art. 26 k.k.).
2. 112 – natychmiast.
3. Pozycja – pozycja przeciwwstrząsowa lub półsiedząca przy duszności.
4. Monitorowanie – objawy mogą nawrócić po 1–8 godzinach (faza późna), nawet jeśli poszkodowany czuje się lepiej. Bezwzględnie pozostaje pod opieką medyczną.

Pułapki i błędy

• nadanie ciepła – grzanie poszkodowanego termoforem rozszerza naczynia obwodowe i pogłębia wstrząs (chronimy przed wyziębieniem, ale nie ogrzewamy aktywnie),
• podawanie picia – ryzyko zachłyśnięcia,
• oczekiwanie aż „samo przejdzie” – wstrząs się sam nie cofa,
• niedocenianie tachykardii i bladości u dzieci/młodych – kompensują dłużej, ale potem dekompensują gwałtownie.